मुंबई, दि. २१: अत्याधुनिक हवामान अंदाज प्रणाली ‘भारत फोरकास्ट सिस्टीम’ स्वीकारणारे महाराष्ट्र हे देशातील पहिले राज्य ठरले आहे. या उपक्रमामुळे हवामानविषयक सूचना, स्थानिक पातळीवरील पूर्वतयारी आणि समन्वित प्रतिसाद यंत्रणेत मोठी सुधारणा होण्याची अपेक्षा आहे. आपत्ती व्यवस्थापन मंत्री गिरीश महाजन यांनी सांगितले की, यासाठी भारतीय उष्णकटिबंधीय हवामानशास्त्र संस्थेसोबत (IITM) करण्यात आलेला करार महाराष्ट्राची आपत्ती व्यवस्थापन क्षमता अधिक बळकट करण्याच्या दृष्टीने महत्त्वाचा टप्पा ठरणार आहे.
महाराष्ट्र राज्य आपत्ती व्यवस्थापन प्राधिकरणाने (SDMA) पुण्यातील भारतीय उष्णकटिबंधीय हवामानशास्त्र संस्थेसोबत (IITM) सामंजस्य करार (MoU) केला आहे. या सहकार्यामुळे आपत्तीपूर्व तयारी आणि मुसळधार पावसासारख्या हवामानाशी संबंधित संकटांना प्रतिसाद देण्याची राज्याची क्षमता लक्षणीयरीत्या वाढेल.
या करारानुसार, भारत सरकारच्या भारतीय हवामान विभागाने (IMD) ‘मिशन मौसम’ उपक्रमांतर्गत विकसित केलेली स्वदेशी ‘भारत फोरकास्ट सिस्टीम’ (BharatFS) आता राज्याच्या निर्णय प्रक्रियेत थेट समाविष्ट केली जाईल. राज्य आपत्कालीन परिचालन केंद्र (SEOC) आणि भू-अवकाशीय निर्णय सहाय्य प्रणाली (GeoDSS) यांच्या माध्यमातून ही प्रणाली कार्यान्वित केली जाईल.
प्रगत डेटा विश्लेषण आणि परिचालन पद्धतींचा वापर करून आपत्ती व्यवस्थापन आणि पूर्वसूचना यंत्रणा बळकट करणारे महाराष्ट्र हे देशातील पहिले राज्य ठरले आहे. ‘भारत फोरकास्ट सिस्टीम’ ६ किमी × ६ किमी अशा विशिष्ट ग्रिडसाठी अत्यंत सूक्ष्म आणि दर्जेदार हवामान अंदाज देऊ शकते. त्यामुळे आता ग्रामपंचायत आणि उप-तालुका स्तरापर्यंत अचूक हवामान माहिती उपलब्ध होईल. यापूर्वी उपलब्ध असलेल्या १२ किमी × १२ किमी अंदाजांच्या तुलनेत हा मोठा टप्पा आहे.
या प्रणालीमुळे उष्णतेची लाट, मुसळधार पाऊस, वादळे, पूर आणि भूस्खलन यांसारख्या विविध आपत्तींसाठी अधिक जलद आणि प्रभावी पूर्वतयारी करता येईल. हवामानविषयक माहिती दर तीन तासांनी अद्ययावत केली जाईल. त्यामुळे पाऊस, कमाल व किमान तापमान, वातावरणाचा दाब, वाऱ्याचा वेग व दिशा आणि ढगांचे आच्छादन याविषयी जवळपास रिअल-टाइम माहिती मिळेल.
या उपक्रमांतर्गत नागरिकांना तीन तासांच्या अंतराने उच्च-दर्जाचे हवामान अंदाज, परिणामांवर आधारित अंदाज (Impact-Based Forecasts - IBF) आणि स्वयंचलित सूचना प्रणाली उपलब्ध होईल. सायरन, मोबाइल संदेश आणि सार्वजनिक प्रसारण यंत्रणांद्वारे एकाच वेळी सूचना देण्याची सुविधाही असेल. अगदी शेवटच्या नागरिकापर्यंतही वेळेत इशारे पोहोचवण्याची क्षमता यामुळे लक्षणीयरीत्या वाढेल.
आपत्ती व्यवस्थापन, मदत व पुनर्वसन विभागाच्या प्रधान सचिव विनिता सिंघल यांनी सांगितले, "या सहकार्यामुळे राज्य आणि जिल्हा स्तरावरील निर्णय प्रक्रिया अधिक जलद आणि माहितीवर आधारित होईल. परिणामी पूर्वसूचना यंत्रणा अधिक प्रभावी होईल आणि शेवटच्या नागरिकापर्यंत माहिती सुरळीतपणे पोहोचवणे शक्य होईल."
राज्य आपत्ती व्यवस्थापन प्राधिकरणाचे (SDMA) संचालक डॉ. भालचंद्र चव्हाण म्हणाले, "या सहकार्यामुळे वैज्ञानिक हवामान माहिती थेट जिल्हा प्रशासन आणि स्थानिक यंत्रणांच्या हाती दिली जाईल. राज्यातील नागरिकांची सुरक्षा सुनिश्चित करण्यासाठी हे एक महत्त्वाचे आणि परिणामकारक पाऊल आहे."
नागरिकांनी हवामान अंदाज, आपत्ती पूर्वतयारीची माहिती आणि आपत्कालीन सूचना यासाठी SDMA च्या अधिकृत माध्यमांचा नियमितपणे वापर करावा, असे आवाहन करण्यात आले आहे. मदत व आपत्कालीन हेल्पलाइन क्रमांक पुढीलप्रमाणे आहेत: SDMA – १०७०, DDMA – १०७७ आणि रुग्णवाहिका/वैद्यकीय आपत्कालीन सेवा – १०८.