मुंबई, २१ मे: महाराष्ट्र पर्यटन विकास महामंडळाच्या (एमटीडीसी) माध्यमातून निवृत्त झालेली भारतीय नौदलाची युद्धनौका ‘एक्स-आयएनएस गुलदार’ सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील निवती रॉक परिसरात समुद्रतळाशी यशस्वीरीत्या स्थापित करण्यात आली आहे. यामुळे देशातील सर्वांत महत्त्वाकांक्षी आणि वेगळ्या पाण्याखालील पर्यटन प्रकल्पांपैकी एक प्रत्यक्षात आला आहे. माझगाव डॉक शिपबिल्डर्स लिमिटेडच्या सहकार्याने राबवण्यात येत असलेला हा प्रकल्प भारताच्या पर्यटन क्षेत्रासाठी महत्त्वाचा टप्पा असून, तो जागतिक दर्जाचे सागरी पर्यटन आकर्षण ठरेल, अशी माहिती पर्यटनमंत्री शंभूराज देसाई यांनी दिली.
या प्रकल्पामुळे भारतातील पहिले सर्वांगीण अनुभवाधिष्ठित पाण्याखालील पर्यटन केंद्र सुरू होत असल्याचे शंभूराज देसाई यांनी सांगितले. येथे जलमग्न जहाजातील मार्गदर्शित डायव्हिंग आणि पाण्याखालील सफर, १२ मीटरपर्यंत ‘Discover Scuba Diving’, प्रमाणित गोताखोरांसाठी १८ मीटरपर्यंतच्या मोहिमा, ३० मीटरपर्यंतचे प्रगत डायव्हिंग अनुभव, पाण्याखालील छायाचित्रण सफारी, तसेच सागरी शिक्षण आणि संशोधनाच्या संधी उपलब्ध असतील. डायव्हिंग स्लॉट, सफरींचे बुकिंग आणि पर्यटकांसाठीच्या सोयीसुविधांची माहिती लवकरच एमटीडीसीच्या अधिकृत माध्यमांतून जाहीर केली जाईल.
शंभूराज देसाई म्हणाले की, मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस, उपमुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे आणि उपमुख्यमंत्री सुनेत्रा अजित पवार यांच्या मार्गदर्शनाखाली हा महत्त्वाकांक्षी प्रकल्प गती घेत आहे. राज्यमंत्री इंद्रनील नाईक, पर्यटन विभागाचे अपर मुख्य सचिव संजय खांदारे आणि एमटीडीसीचे व्यवस्थापकीय संचालक निलेश गटणे (भा.प्र.से.) यांच्या समन्वयातून प्रकल्प साकारला जात आहे. पर्यटन मंत्रालयाच्या ‘जागतिक दर्जाची प्रमुख पर्यटन केंद्रे विकसित करणे’ या योजनेअंतर्गत, ‘भांडवली गुंतवणुकीसाठी राज्यांना विशेष सहाय्य’ (SASCI) कार्यक्रमातून एमटीडीसी हा प्रकल्प राबवत आहे. या प्रकल्पासाठी केंद्र सरकारने रु. ४६.९१ कोटी, तर महाराष्ट्र शासनाने रु. ११२.४६ कोटी मंजूर केले आहेत.
‘एक्स-आयएनएस गुलदार’ ही भारतीय नौदलातील ‘मगर’ वर्गाची लँडिंग शिप टँक (LST) युद्धनौका होती. तब्बल ३९ वर्षांच्या सेवेनंतर ती १२ जानेवारी २०२४ रोजी नौदलातून सेवामुक्त करण्यात आली. ३० डिसेंबर १९८५ रोजी पोलंडमधील ग्डिनिया शिपयार्डमध्ये ती नौदलात दाखल झाली होती. ८३.९ मीटर लांबीची ही युद्धनौका उभयचर युद्ध मोहिमा, सैनिक व साहित्य वाहतूक, किनारी सुरक्षा आणि विविध नौदल प्रशिक्षण सरावांमध्ये सक्रियपणे तैनात होती. १९ मे २०२६ रोजी माझगाव डॉक शिपबिल्डर्स लिमिटेड (MDL), मुंबईच्या माध्यमातून सिंधुदुर्गच्या किनाऱ्याजवळ निवती रॉक परिसरात सुमारे २२ मीटर खोलीवर हे जहाज समुद्रतळाशी ठेवण्यात आले. ही जागा महाराष्ट्र सागरी मंडळ आणि राष्ट्रीय महासागरशास्त्र संस्था (NIO) यांनी केलेल्या सखोल वैज्ञानिक अभ्यासानंतर निवडण्यात आली. या अभ्यासात परिसरात नैसर्गिक प्रवाळ खडक नसल्याचे स्पष्ट झाल्याने प्रकल्पामुळे पर्यावरणावर विपरीत परिणाम होणार नाही, याची खात्री करण्यात आली आहे. पर्यावरणावर कोणताही विपरीत परिणाम होत नसल्याचे प्रमाणितही करण्यात आल्याचे मंत्री देसाई यांनी पुढे सांगितले.
जहाज समुद्रात बुडवण्यापूर्वी त्याची सखोल पर्यावरणपूरक स्वच्छता करण्यात आली. ‘एक्स-आयएनएस गुलदार’ची मजबूत पोलादी रचना आता कृत्रिम प्रवाळ खडक म्हणून काम करेल, त्यामुळे सागरी जैवविविधता, प्रवाळांची वाढ, मत्स्यसंपत्ती आणि परिसंस्थेचा समतोल वाढण्यास मदत होईल. या प्रकल्पात पर्यटक जेट्टीवरून स्पीडबोटीने निवती रॉकपर्यंत जातील, तेथे उभ्या असलेल्या बार्जवर चढतील आणि त्यानंतर पाण्याखालील सफारी किंवा स्कूबा डायव्हिंगद्वारे बुडालेल्या जहाजातील प्रवाळ व सागरी जीवसृष्टी पाहू शकतील.
**प्रकल्पाचे बहुआयामी परिणाम**
या प्रकल्पामुळे संपूर्ण कोकण किनारपट्टीच्या पर्यटन अर्थव्यवस्थेला, विशेषतः सिंधुदुर्ग जिल्ह्याला, मोठी चालना मिळणार आहे. देशी आणि परदेशी पर्यटकांच्या संख्येत अपेक्षित वाढ झाल्यास स्थानिक व्यवसाय, निवास सुविधा, वाहतूक सेवा, खाद्य उद्योग आणि एकूण पर्यटन सेवांना गती मिळेल. दीर्घकालीन दृष्टिकोनातून हा प्रकल्प स्थानिक आर्थिक विकास, रोजगारनिर्मिती आणि पूरक व्यवसायांच्या वाढीचे प्रमुख केंद्र ठरेल.
महाराष्ट्रात प्रथमच जागतिक दर्जाचा पाण्याखालील पर्यटन अनुभव विकसित होत आहे. यामुळे साहसी पर्यटन, स्कूबा डायव्हिंग, पाण्याखालील शोध आणि सागरी पर्यटनाला नवे परिमाण मिळेल आणि देशातील अग्रगण्य साहसी पर्यटन स्थळ म्हणून महाराष्ट्राची ओळख अधिक दृढ होईल. पाण्याखाली विसावलेली ही युद्धनौका कालांतराने कृत्रिम प्रवाळ खडकात रूपांतरित होईल आणि सागरी जैवविविधतेसाठी अनुकूल वातावरण निर्माण करेल. माशांच्या विविध प्रजाती, सागरी वनस्पती आणि सूक्ष्मजीवांसाठी ते संरक्षित आश्रयस्थान ठरेल.
भारतीय नौदलाच्या सेवेत असलेल्या युद्धनौकेचा पर्यावरणपूरक आणि पर्यटनाभिमुख पुनर्वापर करण्यात आल्याने राष्ट्रसेवेच्या ऐतिहासिक वारशाचा गौरव होत आहे. या माध्यमातून नौदलाचा गौरवशाली इतिहास आणि सागरी वारसा नव्या पिढीपर्यंत प्रभावीपणे पोहोचवला जाईल. शाश्वत आणि नाविन्यपूर्ण पर्यटन उपक्रमांमध्ये हा प्रकल्प महाराष्ट्राला आघाडीवर ठेवेल आणि अशा उपक्रमांत पुढे असलेल्या राज्यांमध्ये महाराष्ट्राचे स्थान पक्के करेल. भारताच्या सागरी पर्यटन क्षमतेला आंतरराष्ट्रीय ओळख मिळवून देण्यासही हा प्रकल्प मदत करेल. या प्रकल्पामुळे शाश्वत पर्यटनाच्या क्षेत्रात महाराष्ट्र आणि भारताचे जागतिक स्थान अधिक बळकट होईल.
हा प्रकल्प अमेरिकेतील फ्लोरिडा येथील ‘USS Oriskany’ आणि ऑस्ट्रेलियातील ‘HMAS Swan’ या जागतिक दर्जाच्या जहाज-अवशेष डायव्हिंग स्थळांपासून प्रेरणा घेऊन विकसित करण्यात आला आहे. हा भारतातील पहिला जागतिक दर्जाचा पाण्याखालील संग्रहालय आणि कृत्रिम प्रवाळ खडक पर्यटन उपक्रम ठरणार आहे. प्रसिद्धिपत्रकाद्वारे हा उपक्रम देशी आणि परदेशी प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचल्याचेही जाहीर करण्यात आले आहे.