नवी दिल्ली : नियामकाने प्रश्न कागदावर उतरवला आहे, उत्तर जाळ्यावर येण्यापूर्वीच.
दूरसंचार नियामक प्राधिकरणाने (ट्राय) शुक्रवारी दूरसंचार जाळे आणि दूरसंचार सेवा पुरवण्यात कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या जबाबदार वापराबाबत मसुदा मार्गदर्शक तत्त्वे जाहीर केली आणि 27 नोव्हेंबर, 2026 पर्यंत सूचना मागवल्या.
मसुदा नवी चौकट घडवत नाही. फेब्रुवारी 2026 मध्ये सरकारने जाहीर केलेल्या इंडिया एआय गव्हर्नन्स मार्गदर्शक तत्त्वांचा तो आधार घेतो आणि ज्या क्षेत्राला ट्राय विशेष महत्त्वाचे म्हणते, त्यावर ती लागू करतो.
"दूरसंचार क्षेत्र भारताच्या डिजिटल पायाभूत सुविधांचा मोठा भाग आहे," असे संवाद मंत्रालयाने निवेदनात म्हटले. हे क्षेत्र नागरिकांची जोडणी, सार्वजनिक आणि आवश्यक ई-सेवांची पुरवण, व्यापार आणि वाणिज्य, आणि "देशाच्या महत्त्वाच्या माहिती पायाभूत सुविधांचे सुरक्षित आणि सक्षम कार्य" सांभाळते, असेही मंत्रालयाने नमूद केले.
मसुदा ज्या सात तत्त्वांवर उभा आहे, ती अशी: विश्वास हा पाया, माणूस प्रथम, निर्बंधापेक्षा नवोन्मेष, निष्पक्षता आणि समता, जबाबदारी, रचनेनेच समजण्यासारखे, आणि सुरक्षा, लवचिकता व टिकाऊपणा.
सोप्या भाषेत सांगायचं तर, भारतीय जाळ्यांवर आधीच गुपचूप घडत असलेल्या बऱ्याच गोष्टींना हा मसुदा आवरण देतो. उपकरण बिघडण्याचा अंदाज, ट्रॅफिकचा मार्ग बदलणे, असामान्य हालचाली ओळखणे आणि ग्राहक सहाय्याचे अर्ज हाताळणे यासाठी एआय वापरला जातो. चक्रीवादळाच्या वेळी एखाद्या मॉडेलने बिघाडाचा अंदाज चुकीचा लावला, किंवा एखाद्या क्रमांकाला चुकून फसवणूक करणारा ठरवलं, तर त्या निर्णयाचा फटका त्या ग्राहकाला बसतो ज्याने कधी कोणाशी बोलणीही केली नाही.
जसा जाहीर झाला आहे त्या स्वरूपात मसुद्यात नवे दंड, अनिवार्य एआय लेखापरीक्षण किंवा तात्काळ पालनाची मुदत नाही. सल्लामसलतीनंतर मार्गदर्शक तत्त्वे ठरवली जातील, असे ट्रायने म्हटले आहे. नेटवर्क, स्पेक्ट्रम आणि परवाना विभागाचे सल्लागार अखिलेश कुमार त्रिवेदी यांना [email protected] या पत्त्यावर सूचना पाठवता येतील.
रिलायन्स जिओ, भारती एअरटेल, व्होडाफोन आयडिया आणि सरकारी बीएसएनएल या चार मोठ्या कंपन्या सर्वात थेट या कक्षेत येतात; मात्र जाळे आणि सेवेत एआय वापरणारे सर्व सेवा पुरवठादार याच कक्षेत मोडतात.
ही बातमी लिहिण्यापर्यंत या चारही कंपन्यांपैकी कोणीही मसुद्यावर सार्वजनिक प्रतिक्रिया दिली नव्हती.
सल्ल्यासाठी दिलेली मुदत उद्योगाला सुमारे चार आठवडे देते — मॉडेलचा किती भाग समजावून सांगावा लागेल, स्वयंचलित निर्णयावर स्वाक्षरी कोण करेल, आणि माणसाने नव्हे तर अल्गोरिदमने सेवा कापली तर ग्राहक काय करू शकतो, यावर बहस करण्यासाठी.
शेवटचा प्रश्न हाच या कागदाचा खरा विषय आहे.