बंगळुरू : भारताची स्वतःची उपग्रह नौवहन व्यवस्था पुन्हा उभी करण्याचा हा सर्वात महत्त्वाचा प्रयत्न आहे. इस्रो शुक्रवारी रात्री 11.51 वाजता श्रीहरिकोटा येथील सतीश धवन अंतराळ केंद्राच्या दुसऱ्या प्रक्षेपण तळावरून एनव्हीएस-03 चे प्रक्षेपण करणार आहे.
जीएसएलव्ही-एफ18 हे भूस्थिर उपग्रह प्रक्षेपकाचे 20 वे उड्डाण असेल. सुमारे 50 मीटर उंच आणि 420 टन वजनाचे रॉकेट सुमारे 2,250 किलो वजनाच्या एनव्हीएस-03ला भूस्थिर हस्तांतरण कक्षेत सोडेल. त्या कक्षेचा पृथ्वीपासूनचा किमान बिंदू 170 किमी, कमाल बिंदू 37,023 किमी आणि कल 20.75 अंश असेल.
एनव्हीएस-03 हा इस्रोच्या पुढील पिढीतील नौवहन मालिकेतील तिसरा उपग्रह आहे. भारतीय प्रादेशिक नौवहन उपग्रह व्यवस्था, जी आता नाविक (Navigation with Indian Constellation) या नावाने ओळखली जाते, ती भारतभर आणि देशाच्या भूभागाबाहेर सुमारे 1,500 किमीपर्यंत स्थान, नौवहन व वेळेची सेवा पुरवते. त्यामुळे परदेशी नौवहन व्यवस्थांवरील अवलंबित्व कमी होते.
"एनव्हीएस-03 मध्ये स्वदेशी अणु घड्याळासोबत खरेदी केलेली घड्याळे आहेत आणि विद्यमान एल5 व एस सिग्नलसोबतच एल1 सिग्नलची भर पडते," असे इस्रोने सांगितले. त्यामुळे अधिक उपकरणांशी सुसंगतता वाढेल आणि नाविकची नागरी व सामरिक उपयुक्तता बळकट होईल.
पण प्रक्षेपण अशा वेळी होत आहे, जेव्हा नाविक किमान आवश्यकतेपेक्षाही कमी उपग्रहांवर चालत आहे. यावर्षी सुरुवातीला केंद्रीय मंत्री जितेंद्र सिंह यांनी संसदेत सांगितले होते की आयआरएनएसएस-1एफचे दहा वर्षांचे आयुष्य पूर्ण झाल्यानंतर नाविककडे आयआरएनएसएस-1बी, आयआरएनएसएस-1आय आणि एनव्हीएस-01 असे तीनच उपग्रह शिल्लक आहेत. मूलभूत स्थान-सेवेसाठी किमान चार कार्यरत उपग्रह आवश्यक असतात.
परिणामी सध्या नाविक स्वतंत्रपणे स्थान-सेवा देऊ शकत नाही; केवळ वेळेची सेवा कार्यरत असल्याचे सरकारने मान्य केले आहे.
अडचणींचे मूळ जुन्या उपग्रहांमध्ये, अणु घड्याळांतील बिघाडांमध्ये आणि एका अपयशी पुनर्भरण मोहिमेत आहे. मार्च 2026 मध्ये आयआरएनएसएस-1एफचे आयुष्य संपले आणि त्यानंतर त्याचे खरेदी केलेले घड्याळ बंद पडल्याने तो नौवहन सेवेतून बाद झाला. त्याहून मोठा धक्का 29 जानेवारी 2025 रोजी जीएसएलव्ही-एफ15 वरून सोडलेल्या एनव्हीएस-02च्या रूपाने बसला — उपग्रह वेगळा झाला, सौर पॅनेल उघडले, पण कक्षा उंचावण्याची युक्ती चालली नाही. इस्रोच्या समितीने पायरो प्रणालीतील दोष हे कारण असल्याचे नमूद केले आणि सुधारणा सुचवल्या; त्या राबवल्याचे संस्थेने सांगितले.
एक यशस्वी प्रक्षेपण नाविकमधील उपग्रहांची संख्या वाढवेल, पण त्यामुळे व्यवस्था पूर्ण क्षमतेने सुरू होणार नाही. उपग्रहाला प्रथम कक्षा उंचावण्याची प्रक्रिया पूर्ण करावी लागेल आणि सेवेसाठी पडताळणी करावी लागेल. एनव्हीएस-04 व एनव्हीएस-05 प्रगत टप्प्यात असल्याचे सरकारने सांगितले आहे.