नवी दिल्ली : 2004 चा निकाल आला तेव्हा एक गोष्ट सगळ्यांना निश्चित वाटत होती — सोनिया गांधी पंतप्रधान होणार. त्या झाल्या नाहीत. आता त्यांनी स्वतःच शब्दांत सांगितलं आहे, का?
"बिलाँगिंग : अ जर्नी ऑफ लव्ह" या हार्परकॉलिन्स इंडियाने प्रकाशित केलेल्या 544 पानांच्या पुस्तकात, प्रकाशनापूर्वी दिलेल्या लिखित उत्तरांत त्या लिहितात की निवडणुकीच्या काही महिने आधी त्यांच्या एका मुलाने विचारलं — काँग्रेस जिंकली तर पद घेणार का? उत्तर होतं, "अजिबात नाही."
निकालानंतर पक्षाच्या नेत्यांनी त्यांच्यावर दबाव आणला. त्या "ठीक है" म्हणाल्या आणि मग मन बदललं. या क्रमाला त्या "स्वप्नासारखं नाटक" म्हणतात. राहुल आणि प्रियांका यांनीही विरोध केला होता, असं त्या पुष्टी करतात. आजी आणि वडिलांच्या हत्यांची छाया त्यांच्यावर होती, त्यामुळे ते पद अपार धोका वाहून आणतं, याची त्यांना खात्री होती.
पुस्तक 10 नोव्हेंबरला दुकानांत येईल. पेंग्विन रँडम हाऊस इंडियाने मागे हात घेतल्यानंतर भारतातील प्रकाशनाबाबत काही आठवडे शंका होती. त्या विवादात पडायचं टाळलं, असं त्या म्हणतात.
बावीस वर्षं त्यांच्यामागे फिरणाऱ्या प्रश्नावरही त्या तितक्याच स्पष्ट आहेत — राज्यसभेची धोरणं वेगळी असती का? "नाही, अजिबात नाही. माझ्या मनात तो विचार कधीच आला नाही. आम्ही संघ म्हणून काम केलं; भूमिका वेगळ्या होत्या — सरकारचं नेतृत्व त्यांच्याकडे आणि पक्षाचं माझ्याकडे."
आणि राजकारण? "राजकारण मला कधीच आवडलं नाही, राजीव सार्वजनिक जीवनात असतानाही नाही," असं त्या लिहितात. 1991 नंतर त्या हळूहळू एकांतातून बाहेर आल्या. 1996 नंतर काँग्रेसला एकट्याने सरकार बनवता आलं नाही आणि फुटी सुरू झाल्या. 1995 मध्ये अर्जुन सिंह, एन.डी. तिवारी आणि मोहसिना किदवई यांच्या गटाला पाठिंबा देण्यास त्यांनी नकार दिला; तो गट वेगळा झाला. पुढच्या वर्षी जी.के. मूपनार, पी. चिदंबरम आणि माधवराव सिंधिया बाहेर पडले. 1997 मध्ये ममता बॅनर्जींनी तृणमूल काँग्रेस स्थापन केली.
त्या काळात त्यांनी कार्यालयाला घरी वर्ग लावायला सांगितले, कारण सांगितलं नाही. कुटुंबाला शास्त्रीजी म्हणून परिचित असलेले प्राध्यापक वाचस्पती उपाध्याय यांनी गीता समजावून सांगायला होकार दिला. जानेवारी 1997 पासून राजीव यांच्या कपाटातल्या संस्कृत आवृत्तीवर, प्रत्येक श्लोकाखाली हिंदी आणि इंग्रजी भाषांतर असं बसून अभ्यास झाला. शेवटचं सत्र 5 जानेवारी 1998 रोजी.
राहुल आणि प्रियांका यांनी त्यांच्याशी "जोरदार वाद" घातला, कारण त्यांना आईही गमावण्याची भीती होती. नववर्षाच्या सुट्टीला जाण्यापूर्वी त्यांनी वचन घेतलं — काही वेडं करायचं नाही. पण कृष्णाचा संदेश — फळाची अपेक्षा न धरता कर्तव्य करा — याने उत्तर दिलं. "माझ्यात काहीतरी जागं झालं: मला खात्री होती. माझ्या शंकांचं उत्तर मिळालं होतं. मला बाहेर पडून जिथे कर्तव्य बोलावतं तिथे जायचं होतं. आणि मी गेले."
राजीव यांना भेटून साठ वर्षं झाली, तरी त्या त्या, असं त्या लिहितात — फक्त पूर्वीइतकं हसत नाहीत.